Granny vertelt # 5: dat was mijn ‘echte’ opa
Pas op mijn 27e zag ik mijn ‘echte’ opa voor het eerst. Het zou de enige keer blijven. Thuis werd nooit gesproken over de vader van mijn vader. Hij had vreselijke dingen gedaan, mijn oma achtergelaten met vier kinderen, toen de jongste nog een peuter was.
Eigenlijk was zijn vertrek een grote opluchting voor het hele gezin, want de man was een tiran. Voor de tweede wereldoorlog was scheiden nog een schande, alimentatie bestond niet en mijn oma moest in haar onderhoud voorzien door kostgangers in huis te nemen en keihard te werken. Mijn vader, die als oudste zoon het meest met zijn vader overhoop had gelegen zweeg hem voor ons gewoon dood. Wij wisten werkelijk niet of de man nog leefde. Soms vertelde mijn moeder fluisterend dat ze wel eens verhalen had gehoord, maar nooit het fijne ervan had geweten. Nou ja, wat voor fijns wil je weten van de man die in zijn woede een pan hete soep over de zwangere buik van zijn echtgenote gooit? Of die zijn zoon zoveel pakken slaag geeft dat hij in een sanatorium belandt met vocht in zijn longen. Hoe meer er werd gezwegen, hoe groter de proporties van het kwaad in mijn fantasie. Voor zover ik me dat in die tijd dan kon voorstellen. Maar er was ook nieuwsgierigheid bij mijn broers en zus en mij. En verbazing omdat mijn vader zeer gelovig was, maar niet in staat om zijn eigen vader te vergeven. Hij was zelf ook niet gemakkelijk en ik probeerde te begrijpen hoe mijn vader zo was geworden. Verkeerd voorbeeld gehad, als kind te weinig liefde gekregen. Ik bedacht meer excuses dan mijn vader zelf ooit zou kunnen aandragen. “Het spijt me, ik had beter moeten weten”, kwam nooit over zijn lippen. Op mijn zestiende vluchtte ik het huis uit. Net als mijn oudere broer en zus voor mij hadden gedaan. Vader boos en koppig, moeder in tranen achterlatend.
Net Spoorloos
Pas vele jaren nadat ik het ouderlijk huis had verlaten, na het mislukken van mijn eerste huwelijk ging ik zelf op zoek naar onbekende familiebanden. Via een tante kwam ik erachter dat mijn opa was hertrouwd en waar hij woonde. Hij was al over de negentig. Ik weet nog goed hoe absurd het eerste telefoongesprek verliep. Wat tegenwoordig in tv-programma’s als Spoorloos aan de orde van de dag is, was toen voor mij een schokkende belevenis. “Dag meneer, ja wij hebben dezelfde achternaam, ik ben uw kleindochter. Nee, van uw oudste zoon, die met N. was getrouwd. Nee, niet gescheiden, mijn moeder is jong overleden. Hoeveel kinderen mijn vader heeft? Vier. Ik wil u een keer komen opzoeken, mag dat?” Dat mocht, als ik maar geen bloemen meenam, want daar was hij allergisch voor.
Ik weet niet meer of ik iets bij me had, misschien een paar foto’s, maar ik weet nog wel dat zijn tweede vrouw de deur opendeed, met haar dochter uit een eerder huwelijk – inmiddels ook op leeftijd – vlak achter haar. Er heerste een achterdochtige, vijandige stemming in het halletje van de aanleunwoning. Wat kwam ik opeens doen, na 27 jaar? Wist ik niet dat er geen contact meer was tussen mijn vader en zijn vader. En mijn oma was toch al lang dood. Eenmaal langs deze twee obstakels was de ontmoeting met mijn opa een stuk aangenamer. Hij leek verrassend veel op mijn vader, maar dan een jaar of veertig ouder, had zelfs zijn stem. In de huiskamer stond een orgel, dat hij zelf had gebouwd. Hij liet het me trots zien. Ik zag opeens dat hij maar anderhalve arm had en wilde doen alsof ik dat niet gezien had, maar hij zag me kijken en zei: “een bedrijfsongeval, in de zagerij.” Er brandden zoveel vragen op mijn lippen, dat ik niet wist waar ik moest beginnen.
Blijkbaar keek ik nogal wanhopig en ik voelde een vreemde affectie voor deze man, die in niets meer leek op de tiran uit de verhalen van mijn jeugd. Hij was beleefd, een beetje onbeholpen, zei voortdurend dat hij niet zoveel meer wist van vroeger, maar als het over muziek en cultuur ging of andere algemene onderwerpen was hij weer verrassend helder. Na een half uur vond zijn vrouw dat ik maar weer eens moest opstappen, want ik had haar man teveel vermoeid. Ik zei mijn opa gedag en zei dat ik blij was dat ik hem toch een keer in levenden lijve had ontmoet.
Geschenk aan jezelf
Hoe waar die woorden waren bleek in de week erna. Er kwam een brief van de dochter van zijn tweede vrouw met een bijgesloten postzegel, omdat ik hem nog een blije kaart had gestuurd. De belediging om die postzegel aan mij te vergoeden! Er werd geen prijs meer gesteld op contact, het zou mijn opa te zeer aangrijpen en na zo’n lange tijd viel er toch niets meer bij te leggen, hadden ze met elkaar geconcludeerd. Ik was verbijsterd en had niet de moed om deze muur neer te halen. Een half jaar later hoorde ik toevallig dat hij was overleden. Nee, men had mij niet voor de begrafenis willen waarschuwen, want hij stelde geen prijs meer op contact met de familie van zijn ex. Zijn ex? Ik was ontstaan uit zijn bloed. En ik had niet eens de kans gekregen om hem weer met mijn vader te verzoenen. Sterker, toen ik mijn vader over mijn avontuur wilde vertellen, praatte hij eroverheen. Plotseling had hij heel andere dringende dingen te bespreken en over zijn vader, mijn opa, wilde hij niets horen. Ik had het gevoel dat hij wel wist dat hij was overleden, maar verdrong wat dat betekende. Ik beschouwde het als een gemiste kans, omdat mijn vader niet kon vergeven zou hij zelf nooit rust voelen van binnen. Nu nog krijg ik een brok in mijn keel als ik erover nadenk.
Wat is er toch veel veranderd. Tegenwoordig hoeft een scheiding niet een definitieve breuk te betekenen. Komen families op belangrijke gebeurtenissen bij elkaar, met eerste en tweede echtgenoten, kinderen, stiefkinderen, aangetrouwd. Ik weet het, je moet een groot hart hebben om daar tegen te kunnen. Maar met zo’n groot hart krijg je zelf veel meer lucht. Grijp die kans. Beschouw het als een geschenk aan jezelf.
Granny, maart 2007